دیپلماسی منطقه ای زیر سایه سنگین واشنگتن

نسیبه پیرایش

این سند که قرار بود بستری برای بازتعریف همکاری‌های امنیتی–دریایی میان تهران و پایتخت‌های منطقه باشد، زیر بار اختلاف دیدگاه‌ها و به‌ویژه اعمال نفوذ مستقیم واشنگتن بر مواضع کشورهای عربی به بن‌بست رسید. شماری از تحلیل‌گران معتقدند اظهارات اخیر وزیر امور خارجه مبنی بر اینکه «حتی با امضای این تفاهم‌نامه نیز تنگه هرمز بازگشایی کامل نخواهد شد»، زنگ خطر را برای واشنگتن به صدا درآورد و مانع به ثمر رسیدن آن شد. هم‌زمان، ناظرانی دیگر به مخالفت عربستان سعودی اشاره می‌کنند و معتقدند که ریاض با پیوند زدن معادلات تنگه هرمز به بن‌بست بحران یمن، زمینه لغو این نشست را فراهم کرده است. در این میان، بخش عمده کارشناسان بر یک گزاره کلیدی پافشاری می‌کنند: در معماری امنیتی کنونی خلیج فارس، هیچ تفاهم منطقه‌ایِ بنیادین، بدون چراغ سبز یا دست‌کم رضایت نسبی واشنگتن پیش نخواهد رفت.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در پاسخ به پرسشی پیرامون لغو نشست برنامه‌ریزی‌شده دوشنبه، این وقفه را تأیید کرد و گفت: «بله، درست است؛ عربستان سعودی درخواست کرد این نشست فعلاً برگزار نشود. اما گره زدن این تصمیم به تحولات میدانی میان ریاض و یمن، در واقع “آدرس غلط دادن” است. با آدرس غلط، بحرانی به قدمت پرونده یمن حل‌وفصل نخواهد شد.»
وی با تأکید بر نقش تهران در تنش‌زدایی افزود: «جمهوری اسلامی ایران همواره نشان داده که آماده کمک به حل‌وفصل اختلافات است، حتی در طرح‌ها و نقشه‌های راهی که ابتکار خود طرفین بوده و ما مداخله‌ای در آن نداشته‌ایم.
همه می‌دانیم تداوم فرسایشی بحران در جغرافیای اسلامی تنها یک برنده دارد و آن هم رژیم صهیونیستی است که بقای خود را در تداوم بی‌ثباتی منطقه جست‌وجو می‌کند.»
سخنگوی دستگاه دیپلماسی با طرح این پرسش که «گام بعدی چه خواهد بود؟» تصریح کرد: «تفاهم میان ایران و عمان به‌عنوان دو کشور ساحلی تنگه هرمز نهایی شده است.
اکنون در رایزنی با مسقط تصمیم خواهیم گرفت که نحوه اعلام، ثبت یا پیگیری ابعاد حقوقی و اجرایی این سند به چه ترتیبی باشد و جزئیات آن نیز متعاقباً اطلاع‌رسانی می‌شود.»
هم‌زمان با این تحولات در مسقط، شبکه سی‌ان‌ان در گزارشی مدعی شد کاخ سفید تمایلی به باز کردن پرونده‌های جانبی نظیر امنیت تنگه هرمز ندارد و مذاکره با تهران را صرفاً در چارچوب پرونده هسته‌ای دنبال می‌کند. در عین حال وزیر انرژی آمریکا نیز از اعلام آمادگی مشروط واشنگتن برای تأمین سوخت هسته‌ای ایران سخن گفت
. از این رو به نظر می رسد که واشنگتن درصدد تثبیت وضعیت «نه جنگ، نه صلح» و حفظ فشار ساختاری است و عجله ای برای بازگشایی تنگه ندارد. در چنین وضعیتی این پرسش بنیادین مطرح می‌شود که آیا دیپلماسی ایرانی قادر است با اهرم‌های بازدارندگی و مزیت‌های ژئوپلیتیک خود، موازنه‌ای تازه خلق کند تا کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس، فارغ از محاسبات کاخ سفید، خود برای مهار تنش و تعامل با تهران پیش‌قدم شوند؟
اگر فرض کنیم پاسخ به این پرسش مثبت است این اتفاق با تعارفات دیپلماتیک و شعار برادری نمی‌افتد. کارشناسان معتقدند که تا زمانی که کشورهای عربی منافع اقتصادی و چشم‌اندازهای بلندپروازانه توسعه خود را در گرو ثبات پایدار در خلیج‌فارس نبینند و تا زمانی که وزن چتر امنیتی غرب سنگین‌تر از مخاطرات تنش با تهران باشد، انگیزه چندانی برای دور زدن وتوی واشنگتن نخواهند داشت. از این رو ورود به توافق‌های فنی کشتیرانی، فعال‌سازی ظرفیت ضمانت پکن و تعریف منافع مشترک در کریدورهای ترانزیتی، تنها ابزارهایی هستند که پایتخت‌های حاشیه خلیج‌فارس را از موضع انفعال به سمت پیش قدمی در مهار بحران سوق دهند.