جنگ قبایل و جستجوی عقلانیت

نسیبه پیرایش

پیام دو هفته پیش رهبر انقلاب درباره‌ی آغاز مذاکرات 60 روزه با ایالات متحده، برخلاف انتظار بیش از آنکه به معنای یک نقطه عطف دیپلماتیک باشد به محل نزاع جریان‌های تندرو تبدیل شده است.
در یک سو، مذاکره و توافق، به معنای «عقب‌نشینی از اصول» و «بی‌اعتنایی به خون شهدا» و «عدول از موضع رهبری» قلمداد می‌شود؛ و در سوی دیگر، لزوم «وحدت» و «اطاعت از تصمیم نظام» به ابزاری برای محافظت از جایگاه سیاسی تیم مذاکره‌کننده تبدیل گشته است.
این نبرد از تجمعات شبانه و صدا و سیما و به منبر حضرت اباعبدالله(ع) و هیأت‌های عزاداری محرم و حتی تریبون‌های نماز جمعه گسترش یافته است. در واقع ابزارهای مذهبی و سنتی که زمانی برای انسجام به کار می‌رفتند، اکنون به میدان‌های اصلی تقابل سیاسی تبدیل شده‌اند. نمونه‌های اخیر عمق این شکاف را نشان می‌دهد.
اخیرا ویدئویی از غلامرضا قاسمیان روحانی تندرو منتشر شده است که اظهار کرده است: «مذاکره کنندگان آدم‌های بدی نیستند و کارشان را از سر دلسوزی انجام دادند، اما این‌ها به شبکه‌ای وصل هستند که به جریان یهود می‌رسند.»
در سوی دیگر میثم مطیعی هم شب عاشورا با زبانی که چندان نشانی از مدارا نداشت، خطاب به طیف مقابل می‌گوید: «چه جماعتی هستید که فقط خودتان را انقلابی می‌دانید؟ باید توی دهن شما زد. آن‌قدر با شما مماشات و مدارا شده. مردم هم به جای اینکه توی دهن شما بزنند، با شما همراهی می‌کنند.»
در حالی که روایت رسمی حاکمیت، دستاورد‌های نظامی را محرک اصلی رسیدن به آتش‌بس و مذاکره معرفی می‌کند، اما مداخلات شدید جریان‌های تندرو فرآیند دیپلماسی را نه تنها تحت الشعاع قرار می‌دهد بلکه توان کشور را در مسیر حل بحران‌ها تضعیف می‌کند.
کارشناسان معتقدند که «این نبرد، جنگ میان عقلانیت و افراط نیست. این جنگ دو شاخه از یک ساختار سیاسی است که هر دو، سال‌ها منبر و مذهب را برای حذف دیگران به کار گرفته‌اند و حالا همان ابزارها را علیه یکدیگر استفاده می‌کنند.
این نزاع نشان می‌دهد حذف اصلاح‌طلبان و اعتدالیون نه‌تنها جریان اصولگرا را یکپارچه نکرده، بلکه زمینه را برای جنگ شدیدتر میان قبایل درون آن فراهم آورده است. وقتی رقیب مشترک از میدان حذف می‌شود، نیروهای باقی‌مانده برای اثبات خلوص بیشتر، یکدیگر را هدف قرار می‌دهند.»
با این حال در این آشوب می‌توان چشم ‌اندازی متفاوت را دید. آنجا که رئیس‌‌جمهور پزشکیان پروژه وفاق را آغاز کرد و در نهایت با سپردن ماموریت مذاکرات به دست قالیباف (بخشی از تندروها) عملا دو طیف رادیکال را در مقابل هم قرار داد. رادیکال هایی که روزگاری کشور را به بن‌بست و جنگ نزدیک کردند، حالا باید در مقابل هم صف‌آرایی کنند. این تقابل درون جناحی شاید تنها راهی باشد که پس از شکست پروژه‌ی خالص‌سازی با تخلیه انرژی جریان‌های افراطی، زمینه را برای بازگشت عقلانیت، اصلاح و میانه‌روی فراهم کند؛ چرا که خواست اکثریت مردم پایان جنگ و به ثمر رسیدن مذاکرات است.