اجتناب از جنگ با امریکا ممکن بود؟

عاطفه پیرایش دانشجوی دکتری فلسفه

جعفر قائم پناه، معاون اجرایی رئیس جمهور بار دیگر به موضوعی بحث برانگیز در فضای رسانه ای ایران تبدیل شده است. او پیش از این، در خصوص شیوه ی تصمیم گیری شورای عالی امنیت ملی در خصوص تفاهم نامه ی اسلام آباد و مخالفت رهبری با آن از تصمیم گیری جمعی در این شورا برای تامین مصالح کشور سخن گفته بود و به دشمن شماره یک مخالفان توافق با امریکا تبدیل شده بود. این بار او با اظهار نظر در خصوص جنگ با امریکا، مورد حمله ی تندروها قرار گرفته است.
او به تازگی گفته است “من اگر بودم و می‌دانستم آمریکا رهبر ما را شهید می‌کند، دست از غنی‌سازی بر می‌داشتم. عقلانیت و خردورزی این است که کاری را که می‌شود با هزینه کمتر به دست آورد، هزینه بیشتر نداد.” منتقدان این رویکرد را ساده انگارانه دانسته و بر پیچیدگی تقابل میان ایران و امریکا تاکید می کنند.
در نظر منتقدان قائم پناه، ایران هر کاری که ممکن بود برای اجتناب از جنگ و درگیری نظامی با امریکا انجام دهد، انجام داده است و به این نکته اشاره می کنند که برخی مقامات دولت پیش از جنگ مسیر مذاکرات را پیگیری کردند، هر چند برخی دیگر امیدی به مذاکره نداشتند و آن را بی فایده می دانستند. اظهار نظر آقای قائم پناه حاکی از آن است که ایران می توانست سال گذشته و سال های پیش از آن، رویه ای را پیش گیرد که به نتیجه ای غیر از جنگ ختم شود.
سخنان قائم پناه در قالبی ساده و سرراست بیان شده است اما این سادگی را نمی توان دلیلی بر اشتباه بودن آن دانست. پافشاری برخی از سیاست مداران داخلی بر تدوام غنی سازی علی رغم حساسیت های بین المللی، سلسله ای از رویدادها را در تاریخ ایران رقم زد که به جنگ منتهی شد و تخریب زیرساخت های حیاتی کشور و از بین رفتن مشاغل، افزایش فشار اقتصادی و قرار گرفتن اقتصاد ایران در آستانه ی فروپاشی را در پی داشته است. این دسته همچنان به ادامه ی این مسیر اصرار می کنند و هزینه هایی که این رویکرد بر کشور تحمیل می کند، را نادیده می گیرند.
در این میان، تندروها تلاش می کنند خود و دیگران را توجیه کنند که جنگ با امریکا هیچ تاثیری بر اقتصاد ایران نگذاشته است و همه ی مشکلاتی که مردم ایران هر روز با آن دست و پنجه نرم می کنند، صرفا به خاطر سومدیریت دولت پزشکیان پدید آمده است.
در هر حال، این مخالفت ها بهانه ای برای تندروها فراهم آورده تا به معاون اجرایی رئیس جمهور حمله کرده، خواستار برکناری او شوند. منتقدان پای رئیس جمهور را نیز به میان کشیده اند و معتقدند او نباید قائم پناه را به عنوان معاون اجرایی خود انتخاب می کرد. اما او صرفا نظر خود را بیان کرده است و نمی توان او را به سبب اینکه نظری مخالف با نظر برخی تندروها داشته است، از کار برکنار کرد. تندروها باید به این مسئله توجه کنند که مخالفت با آنها در این کشور هنوز جرم نیست.
برخی تندروها تلاش می کنند هرگونه رای مخالفی را به مثابه ی یک تهدید امنیتی جرم انگاری کنند و حتی وقتی برخی اعضای دولت از آسیب های جنگ اخیر سخن می گویند، این اتهام را به آنها وارد می کنند که با بیان ضعف ها امنیت کشور را به خطر انداخته اند. به نظر می رسد مشکل واقعی این نیست که پزشکیان و اعضای دولت او کمبودها را با صراحت بیان می کند چون تندروها نیز پیوسته از عملکرد ضعیف دولت شکایت می کنند. مشکل اصلی این است که مردم ایران تحت فشارهای شدید اقتصادی قرار دارند و نظام فراتر از رقابت های سیاسی میان تندروها و میانه روها باید راهی برای حل این مشکل پیدا کند.