آیا پایان دیپلماسی فرا رسیده است؟

نسیبه پیرایش

خبر آغاز دوباره جنگ و پایان دیپلماسی اگر چه کام مردم را تلخ می‌کند اما شاید آبی باشد بر آتش تندروها؛ شاید حالا دست از سر تیم مذاکره ‌کننده بردارند.
آتش‌بس شکننده میان ایران و آمریکا بار دیگر در روز سه‌شنبه هفته گذشته در تنگه هرمز فرو ریخت؛ درگیری جدید در زمانی رخ داد که مذاکرات به ‌دلیل برگزاری مراسم تشییع رهبر شهید متوقف شده بود. آمریکا می‌گوید ایران با حمله به سه کشتی غیرنظامی، آتش‌بس را نقض کرده و حملاتش صرفاً پاسخی به تهدید علیه کشتیرانی بین‌المللی بوده است.
ایران می‌گوید آمریکا با حمایت از حرکت کشتی‌ها در مسیر غیرمجاز، حمله به سواحل ایران و سپس لغو مجوز فروش نفت، تفاهم را زیر پا گذاشته و پاسخ سپاه اقدامی دفاعی بوده است.
اما ریشه‌های این بحران را باید در جایی دیگر جست. کارشناسان معتقدند که «علت بازگشت جنگ این است که دو طرف هرگز بر سر مهم‌ترین موضوع پس از آتش‌بس، یعنی رژیم حقوقی و امنیتی تنگه هرمز، به توافق نرسیده‌اند. تفاهم اولیه جنگ را متوقف کرد، اما ابعاد عبور کشتی‌ها، نظارت بر آبراه و حدود اختیارات ایران را در هاله‌ای از ابهام رها کرد.» ابهامی که باعث شد هر کشتی عبوری، «یک آزمون سیاسی و هر حادثه دریایی، جرقه یک جنگ تازه» باشد.
پس از این تشدید تنش، دونالد ترامپ در نشست ناتو اعلام کرد که تفاهم‌نامه آمریکا و ایران به پایان رسیده است و دیگر تمایلی به مذاکره با ایران ندارد. در مقابل تندروهای ایرانی که سنگ‌پرانی به وزیر امور خارجه را در دستور کار قرار داده‌‌اند؛ تیم مذاکره‌کننده را تشویق می‌کنند تا در مقابل لنز دوربین رسانه‌های دنیا، تفاهم‌نامه را آتش بزنند و پاسخ «قمارباز خبیث» را اینگونه صریح و محکم بدهند.
در این میان اما تحلیلگران حوزه امنیت بین‌الملل که واقع‌گرایانه به موضوع می‌نگرند معتقدند برای تنگه هرمز راه حلی که مورد قبول ایران و امریکا باشد وجود دارد.
این‌ها معتقدند که می‌توان نوعی فرمول‌بندی زبانی یافت که به ترامپ امکان دهد بگوید تنگه باز است و در عین حال به ایران اجازه دهد بگوید که از اختیاراتی که دربارهٔ تنگه ادعا کرده، چشم‌پوشی نکرده است، حتی اگر در حال حاضر آن اختیارات را اعمال نکند. البته این موضوع، توافقی قطعی در مورد این یا سایر اختلافات را نزدیک‌تر نخواهد کرد، اما ممکن است بهترین چیزی باشد که در حال حاضر می‌توان به دست آورد.
پرسش کلیدی این است که آیا واقعا دیپلماسی به پایان رسیده است؟ در پاسخ باید گفت تا زمانی که طرفین پایان رسمی مذاکرات را اعلام نکرده‌اند؛ هنوز می‌توان به بقای آن امیدوار بود.

حتی اگر شخصی چون ترامپ از پایان تفاهم‌‌نامه سخن گفته باشد. آنچه امروز شاهد آن هستیم شاید به معنای مرگ مذاکره نباشد اما گذاری است از دیپلماسی کلامی به دیپلماسی میدانی؛ جایی که طرفین با شلیک گلوله پیش‌شرط‌های نشستن دوباره پشت میز مذاکره را یادآوری می‌کنند.
در این میانه دیپلماسی نه در بیانیه‌ها که در میان دود ناشی از کشتی‌های نیمه سوخته و بنادر آتش گرفته در حال نفس کشیدن است.