این سرود ملی

نسیبه پیرایش

واکنش عادل فردوسی‌پور و علی دایی به پخش سرود ملی در مراسم ختم حمید علیدوستی، واکنش‌های زیادی را در فضای مجازی به دنبال داشته و بحث‌های تازه‌ای درباره مفاهیمی مثل وطن‌پرستی، بی‌احترامی به نمادهای ملی، بی‌غیرتی و خیانت به راه انداخته است. البته این موضوع تازه‌ای نیست؛ پیش از این نیز در جریان بازی‌های جام جهانی ۲۰۲۲ شاهد همین تقابل بودیم.
اما در فضای دوقطبی امروز جامعهٔ ایران، هر چیزی می‌تواند به معیاری برای سنجش وفاداری به حاکمیت و مخالفت با آن تبدیل شود؛ از جمله نمادهای ملی مثل سرود و پرچم. حالا پرسش اصلی این است: این نمادها، نماد حاکمیت هستند یا نماد کشور و ملت؟
سرود ملی در اصل نماد ملت است، نه دولت و حکومت مستقر. اما در ایران، با اصرار حاکمیت بر انحصاری سازی نمادها، متن سرود از طلوع، ایمان، انقلاب، استقلال، آزادی و شهیدان عبور می‌کند و در نهایت خواستار پایندگی و جاودانگی «جمهوری اسلامی ایران» می‌شود. یعنی سرود، بیش از آنکه نماد ایران به ‌مثابه سرزمینی با تاریخ چند هزار ساله باشد، نماد ایران در چارچوب روایت تاریخی و سیاسی جمهوری اسلامی است؛ و همین جا است که هر گونه اعتراض به حکومت، ناچار به امتناع از سرود گره می خورد.
از این نظر، طبیعی است کسانی که به جمهوری اسلامی اعتقادی ندارند، به ادای احترام به سرودی هم که نامش را یدک می‌کشد، اعتقادی نداشته باشند. حتی اگر بعضی از همین افراد در سایهٔ همین نظام زندگی و رشد کرده‌، پول و جایگاهی برای خود ساخته‌ باشند. اما به هر دلیلی حالا مخالفند و مخالفت خود را مثل عادل فردوسی‌پور و علی دایی، در عدم همراهی با سرود ملی اعلام می‌کنند.اما طبیعی بودنِ یک مخالفت، آن را در هر شرایطی موجه نمی‌کند. در کنش این افراد، مرزهای مخالفت با حکومت با فضایلی مانند وطن‌پرستی، غیرت و خیانت در می‌آمیزد و هزینهٔ این آمیختگی را نه حاکمیت، بلکه خودِ ملت می‌پردازد. چون وقتی کشور مورد حملهٔ دشمن قرار می‌گیرد، سکوت این افراد، سکوت در برابر دشمن خوانده می‌شود، نه سکوت در برابر حکومت. وقتی کودکان بی‌گناه مدرسه‌ای در میناب هدف آزمایش موشکی دشمن متجاوز قرار می‌گیرند، جنگ را جنگ حکومت می‌دانند و سکوت می‌کنند. و حتی وقتی جوانان کشور در میادین علمی و بین‌المللی زیر پرچم ایران افتخارآفرینی می‌کنند، اگر نگوییم ناراحت می‌شوند، بی‌تفاوت‌اند؛ چون پرچم و جوانان را متعلق به جمهوری اسلامی می‌دانند و نه وطن. و همین است که ماجرا را تراژیک می‌کند.
شاید درس این ماجرا همین است که مخالفت هم شیوه دارد. آیا مخالفی که در برابر سرود ساکت است و همچنین در برابر حمله به وطن و کشتار کودکان بی گناه هم ساکت است، مخالف خوانده می‌شود یا همدست؟ تفکیک این دو نه وظیفه ی اخلاقی مخالفان، بلکه شرط ماندگاری اعتراضشان است و تنها راهی است که دو قطبی را تغذیه نکند و صدایشان از دیوارهای حکومت عبور کند.
راه عبور از این تراژدی، به همان اندازه که بر عهده حاکمیت است – که باید دست از مصادره نمادهای ملی بردارد – بر عهده مخالفان هم هست، چراکه دفاع از وطن، ربطی به دگرگونی نظام‌های سیاسی ندارد.