هنر سیاسی

عاطفه پیرایش دانشجوی دکتری فلسفه

برخی رسانه های داخلی با انتقاد از عملکرد جشنواره ی بین المللی فیلم ونیز در اهدای جایزه ای به بازیگر نقش اول زن فیلم ایرانی “مراقب” این جشنواره را به سیاسی کاری متهم کردند. با وجود انتقادات گسترده ی داخلی، جشنواره ی ونیز امسال زمینه ای برای درخشش مستندی فراهم کرد که به موضوع فلسطین می پردازد، مستندی که حتی رسانه های داخلی نیز آن را ارزشمند و شایان تمجید دانسته اند.
از سوی دیگر، وقتی به فضای فرهنگی داخل کشور نگاه می کنیم، می بینیم که عمده ی جشنواره های سینمایی که در کشور برگزار می شوند، رویکرد سیاسی غلیظی دارند. به نظر می رسد رسانه های انقلابی با اینکه یک جشنواره یا فیلم رویکردی سیاسی داشته باشد مخالف نیستند و صرفا با سیاست های این جشنواره مخالفند. وقتی جشنواره های داخلی به سبب سیاسی کاری مورد انتقاد قرار می گیرند، مدافعان و برگزارکنندگان چنین استدلال می کنند که جشنواره های بین المللی نیز همین کار را می کنند. بنابراین، روال درست کار همین است. از این رو، نمی توان انتظار بیشتری از متولیان فرهنگ در ایران داشت. بالاخره تکلیف ما را روشن کنید. هنر سیاسی خوب است یا بد؟
به نظر می رسد مشکل اصلی رسانه های منتقد با هنر سیاسی نیست بلکه مشکل آنها با هنری است که تلاش می کند مستقل از سیاست های فرمایشی این دسته حرکت کند و آنگاه آن را متهم می کنند که در خدمت سیاست های دشمن قرار گرفته است. البته هر اثر اجتماعی، به سیاست نظر دارد و مستقل بودن به معنی غیرسیاسی بودن نیست بلکه هنرمند می تواند نگاه خود به جامعه را در اثر خویش مطابق با رویکرد سیاسی خود منعکس کند حتی اگر موضع او خوشایند برخی در کشور نباشد.
علاوه بر جشنواره ی ونیز، لاله مرزبان، بازیگر فیلم مراقب نیز که جایزه ی بهترین بازیگر زن بخش افق ها را از آن خود کرد، با انتقاداتی از سوی این رسانه ها رو به رو شده است. او هنگام دریافت جایزه ی خود گفت که جایزه ی خود را به زنان ایران تقدیم می کند که در نوع خود اقدامی ارزشمند است و همچنین چند جمله ی کوتاه در مورد مبارزه ی زنان ایرانی و امید آنها به آینده بیان کرد. او با این کار خشم انقلابیون داخلی را برانگیخت. آنها او را متهم کردند که از دشمن پول گرفته است تا چهره ی ایران را مخدوش کند. اتهامی که کارگردان فیلم نیز با آن رو به روست. منتقدان می گوید برخی فیلم سازان ایرانی اصرار دارند که آثاری بسازند که چهره ی نامطلوبی از ایران ارائه می دهد چون به این نتیجه رسیده اند که فیلم های این چنینی در جشنواره های بین المللی بیشتر مورد توجه قرار می گیرند. مشکل دیگر این است که این فیلم بدون دریافت مجوز رسمی و به صورت زیرزمینی تولید شده است. ما امیدواریم سیاست گذاران فرهنگی کشور، فضایی برای فعالیت هنری بگشایند و از آثار هنری حمایت کنند تا هم آثار هنری بهتری تولید شوند و هم تعداد آثار داخلی افزایش یابد و فضای فرهنگی از رکودی که به آن دچار است، رها شود.
اینکه گفته می شود هر هنرمندی یا هر آدم موفقی در هر زمینه و حرفه ای موفقیت خود را مدیون نظام است و از این رو حق ندارد به آن پشت کند، اعترافی تلویحی به این واقعیت است که نظام نهایت تلاش خود را می کند تا مانع حضور و مطرح شدن آن بخشی از مردم کشورمان شود که لزوما مطیع سیاست های آن نیستند یا از آن انتقاد می کنند. در مقابل هر کسی که به موفقیتی دست می یابد، پیشاپیش مورد تایید نظام قرار گرفته است و به اصطلاح به نظام وصل شده است و از این رو، نظام امتیازاتی را به او اعطا کرده است تا پیروزی او را در رقابت با دیگران تضمین کند.
مشکل از جایی شروع می شود که کسانی وارد عرصه ی فعالیت می شوند که نظام آنها را تایید نکرده است و کسانی در همین رقابت نابرابر پیروز می شوند که نظام نمی خواست در مسابقات حضور داشته باشند و آنهایی که از مقدار قابل توجهی رانت برخوردار بودند، نتوانستند حتی در همین رقابت نابرابر هم رقبا را کنار بزنند و مخاطب همچنان سایرین را به آنها ترجیح می دهد.