وداعی باشکوه و وحدتی که کامل نشد

نسیبه پیرایش

مراسم وداع با رهبر شهید، با میزبانی بی‌نقص و هماهنگی بالای تیم‌های تشریفات و حضور گسترده و پرشور مردم، جلوه‌ای کم ‌نظیر از اقتدار و همبستگی را به نمایش گذاشت و به یکی از باشکوه‌ترین و منظم‌ترین تجمعات در تاریخ جمهوری اسلامی بدل شد. اما یک مراسم سوگواری صرف نبود؛ انتخاب هدفمند آیات قرآن برای هر هیأت داخلی و خارجی، به روایتی از پیام‌های سیاسی، مرزبندی‌های دیپلماتیک و کنایه‌هایی تبدیل شد که بازتاب گسترده‌ای در فضای مجازی داشت.
منتقدان معتقدند که بهره‌گیری ابزاری از آیات وحی برای بیان مواضع سیاسی، نه تنها بذر تفرقه می‌پاشد و شکاف‌های موجود را عمیق‌تر می‌کند بلکه دیپلماسی رسمی را نیز از کارکرد اصلی‌اش تهی می‌سازد.
در سویی دیگر جای خالی روسای جمهور پیشین، این بار با کج سلیقگی مشهودی بیش از همیشه به چشم آمد. جایی که این خلا صرفا نه یک غیبت که تلاشی برای به چالش کشیدن جمهوریت نظام تفسیر شد. در چنین فضایی مخالفان فرامرزی نظام با بهره‌گیری از فضای مجازی، تلاش کردند صدای خود را بلندتر از همیشه به گوش برسانند؛ کنش‌هایی که البته با واکنش‌های تند و صریح هواداران نظام، به تقابلی دوقطبی و فرسایشی بدل شده است.
اما آنچه در این میان مغفول مانده، فرسایش میان دیپلماسی رسمی و تقابل ایدئولوژیک است. وقتی پروتکل تشریفات به جای آنکه پلی برای ارتباط باشند به ابزاری برای ارسال کدهای اختلافی تبدیل می‌شوند، هزینه‌ی بازیابی اعتماد عمومی و تعاملات بین‌المللی به مراتب بالاتر می‌رود.
به نظر می‌رسد نظام در این پیچ تاریخی بیش از هر زمان دیگری به سیاست‌ورزی عقلانی نیاز دارد تا نمایش اقتدار نمادین. چرا که عمق شکاف‌های اجتماعی با هیچ بیانیه و آیه‌ای پر نمی‌شود مگر با گشودن باب گفتگو و تحمل تکثر.
در نهایت این مراسم بار دیگر یادآور شد که جمهوری اسلامی در گذر از بحران های اخیر، درگیر یک پارادوکس بزرگ است، تقاضای وحدت در عین اصرار بر حذف صداهای متفاوت. اگر قرار است از دل این سوگواری، انسجامی واقعی پدید آید، نظام ناچار است که به جای تقابل دائم با روایت‌های بیرونی و مجازی، فکری به حال ترمیم اعتماد درونی کند؛ چرا که مشروعیت نه در شکوه تجمعات خیابانی که در کیفیت مشارکت و پذیرش عمومی نهفته است. در غیر این صورت این نمایش‌های بزرگ، تنها تصویری زیبا برای آیندگان باقی می‌گذارند اما گرهی از کلاف سردرگم جامعه باز نخواهند کرد.