مردم اصلاحات می خواهند

نسیبه پیرایش

دوم خرداد سال 1376 و پیروزی سیدمحمدخاتمی در انتخابات ریاست جمهوری و تشکیل دولت اصلاحات برای افرادی مانند من که پس از انقلاب اسلامی متولد شدند و در آن سال‌ها نوجوانی بیش نبودند، بیشتر با واگویه‌ها و خاطرات معنا پیدا می‌کند تا درک واقعی آنچه اتفاق افتاده. دوره‌ای که الان و در آستانه میانسالی و چند سال کار مطبوعاتی بیشتر در خیال و آرزوهایمان دنبالش می‌گردیم.
روزهایی که آن را پس از یک دوره‌ی طولانی انقلاب و جنگ دوران برآمدن دوباره‌ی سیاست در عرصه‌ی عمومی می‌خوانند با دولتی که شعارش توسعه سیاسی و آزادی‌های عمومی بود ولی در توسعه اقتصادی هم بنا به همه آمار بهترین وضعیت اقتصادی بعد انقلاب را تا به این لحظه داشته است و همچنان در اذهان مردم استوار، اخلاقی، میهن دوست، سالم و پاکدست باقی مانده است.
دوره‌ای که می‌گویند مطبوعات چنان رونقی داشتند که روزنامه‌هایی کوچک و شهرستانی مثل ما هم مشترک پروپاقرص خود را داشتند و تیراژمان نه چندصد تا که چند صدهزار تایی بود؛ زمانی که احزاب و گروه‌های سیاسی فعال‌تر بودند؛ دانشگاه‌ها به میدان بحث و مطالبه تبدیل شده بودند و چنان پویایی و امیدی در جامعه رونق داشت که تحلیلگران چنین توصیفش می کنند: «دوم خرداد، به معنای دقیق کلمه، لحظه‌ای بود که جامعه کوشید درون نظام رسمی، راهی برای تعدیل قدرت و گسترش امر سیاسی بیابد. این امید از جذابیتی تاریخی برخوردار بود: تغییر بی‌انقلاب، اصلاح بی‌خشونت، گشایش بی‌فروپاشی. در جامعه‌ای که خاطره‌ی انقلاب و جنگ هنوز زنده بود، چنین وعده‌ای نیرویی کم‌نظیر داشت.»
البته در آن دوران سنی نداشتیم ولی یادمان هست که برخی با استفاده از همین فضای باز مطبوعات همه چیز را در این کشور زیر سوال می‌بردند از دین و دنیا تا ملیت و تاریخ و … به گونه‌ای که ما نوجوانان در آستانه شکل‌گیری هویت‌ دینی، ملی و تاریخی‌مان به همه داشته‌هایمان شک می‌کردیم و شاید دلیل اینکه بعدها دچار فرار مغزها شدیم هم همین بود.
با این وجود الان که بیش از بیست سال از آن روزگار می‌گذرد، خیلی‌ها معتقدند که اگر به راهبرد و نصیحت‌های دلسوزانه دوم خرداد توجه می‌شد، شرایط خیلی بهتری داشتیم.
تحلیلگران دلیل ناکامی اصلاحات را در ایران با وجود موفقیت‌های بسیاری که کسب کرد، عدم توازن قدرت‌های انتخابی و غیرانتخابی و غیرپاسخگو بودن نهادهای غیرمنتخب می‌دانند. آنها می‌گویند که«پیروزی خاتمی در همان حال، محدودیت‌های او را هم آشکار کرد. دولت از پشتوانه‌ی رأی برخوردار بود، اما قدرت پراکنده و چندکانونی بود. رئیس‌جمهور می‌توانست شعار قانون‌گرایی دهد، اما اجرای قانون در همه‌ی حوزه‌ها به اراده‌ی دولت وابسته نبود. مطبوعات می‌توانستند فضای بحث را گسترش دهند، اما در برابر احکام قضایی امنیت پایدار نداشتند. مجلس می‌توانست طرح‌های اصلاحی تدوین کند، اما شورای نگهبان و دیگر نهاد‌های نظارتی می‌توانستند دامنه‌ی قانون‌گذاری را محدود کنند. از همین‌جا مسئله‌ی اصلی اصلاحات شکل گرفت: شکاف میان مشروعیت انتخاباتی و توان نهادی.» شاید به همین خاطر بود که سیدمحمدخاتمی در پایان دوره ریاستش از رئیس جمهور به عنوان یک تدارکاتچی یاد کرد.
در سال‌های بعد همان‌طور که بزرگتر می‌شدیم، شاهد بودیم که بسیار تلاش می‌شود تا چهره‌ی دوم خرداد و اصلاحات را مخدوش و محدود کنند، رئیس دولت اصلاحات که سال‌ها است ممنوع‌التصویر ممنوع‌المصاحبه و ممنوع‌الهمه‌چیز است و ممنوعیت‌ها و رد صلاحیت‌ها برای اصلاح‌طلبان هم که تبدیل به رویه‌ای عادی در هر انتخاباتی شده است. البته خیلی ها معتقدند که خود اصلاح‌طلبان هم در به وجود آمدن این شرایط بی‌تقصیر نیستند چون از همان ابتدا تلاش کرده‌اند تا راه‌هایی تدریجی و کم‌هزینه را در مواجهه با رویدادها انتخاب کنند و تا جایی پیش رفته‌اند که دچار نوعی کرختی سیاسی شده‌اند. اما حوادث روزها و ماه‌های اخیر و نحوه مواجهه مردم ثابت کرده است که مردم همچنان خواهان تغییر بی‌انقلاب، اصلاح بی‌خشونت و گشایش بی‌فروپاشی هستند و این ممکن نخواهد شد مگر آنکه اصلاحات دوباره جان بگیرد، قطعا راه‌ها تمام نشده‌اند و خواستن توانستن است.