تقصیر حکومت است و تمام؟!

نسیبه پیرایش

هر روز صبح، اگر خبرگزاری‌ها و سایت‌های خبری را مرور کنید، با انبوهی از اخبار خون و خشونت روبرو می‌شوید. از دختری که با همدستی پسر مورد علاقه‌اش، پدرش را می‌کشد، تا مردی که همسرش را به جرم درخواست طلاق به قتل می‌رساند و پدری که خانواده خود را به خاک و خون می‌کشد. این‌ها خبرهایی است که هر روز صبح روی پیشخوان می‌نشینند و هوای روز را سنگین می‌کنند.
آمار دقیقی از میزان ارتکاب جرم و جنایت در دست نداریم. نمی‌دانیم تعداد قتل‌ها افزایش یافته یا صرفاً انتشار این‌گونه اخبار بیشتر شده است. اما این بی‌آماری چیزی از سنگینی مسئله کم نمی‌کند؛ حتی اگر تعداد این جنایت‌ها افزایش نیافته باشد، همین تعداد هم زیاد است.
کارشناسان، به‌ حق، ابتدا سراغ اقتصاد می‌روند و از فشارهای روانی ناشی از آن می‌گویند. برخی نیز از اوضاع فرهنگی گله می‌کنند و رواج بی‌دینی را ریشه همه این اتفاقات می‌دانند. گروهی دیگر ساختارها را مقصر می‌دانند؛ ساختارهایی که مردم را در تنگنا قرار داده‌اند.
بی‌تردید شرایط اقتصادی و اجتماعی در شکل‌گیری رفتارهای فردی تأثیرگذار است و نمی‌توان از مردمی که زیر بار فشارهای معیشتی خم شده‌اند انتظار داشت فارغ از شرایط زندگی‌شان تصمیم بگیرند. حکومت نیز در قبال شرایطی که با سیاست‌های خود ایجاد کرده، مسئولیت دارد و نمی‌تواند از زیر بار این مسئولیت شانه خالی کند. اما پذیرش این واقعیت به معنای سلب کامل مسئولیت از افراد نیست. شرایط می‌تواند انتخاب‌های ما را دشوار کند، اما نباید بهانه‌ای برای تعطیل کردن مسئولیت اخلاقی‌مان شود. انسان، حتی در دشوارترین شرایط، در برابر انتخاب‌های خود مسئول است.
از قدیم گفته‌اند باید مراقب نانی بود که بر سر سفره می‌آید. مسئله نان، مسئله کوچکی نیست. نان حرام، قلب را سخت می‌کند؛ انسان را کر و کور و لال می‌کند.
گویی ما عادت کرده‌ایم همه تقصیرها را به گردن دولت و حکومت بیندازیم و خود را کنار بکشیم؛ چنان‌که انگار در این اوضاع وانفسا هیچ مسئولیتی در قبال خود و خانواده‌مان نداریم. «تقصیر حکومت است و تمام»؛ همین جمله، بی‌آن که کسی به زبان بیاورد، گاهی به مجوزی برای کسب درآمد از هر راهی تبدیل می‌شود. گویی دشواری زندگی و بی‌عدالتی‌های موجود، هر انتخابی را توجیه می‌کند؛ حتی اگر بهای آن زیر پا گذاشتن حق دیگران و چشم‌پوشی از اصول اخلاقی باشد.
البته نمی‌توان میان کسی که از سر ناچاری برای تأمین حداقل‌های زندگی دست‌وپا می‌زند و کسی که آگاهانه از شرایط نابسامان برای فساد و سوءاستفاده بهره می‌برد، تفاوتی قائل نشد. مسئولیت اخلاقی افراد نیز متناسب با میزان اختیار و موقعیتی که دارند، متفاوت است. اما هیچ‌کدام از این واقعیت‌ها نباید بهانه‌ای برای نادیده گرفتن اصل مسئولیت فردی باشد.
این روزگار وانفسا، در عین حال که آزمونی برای حکومت است، آزمونی برای تک‌تک افراد جامعه نیز هست. این آزمون، بیشتر روزها، سر یک سفره معمولی برگزار می‌شود؛ جایی که کسی متوجه نیست و فقط خودت می‌دانی چه تصمیمی گرفته‌ای.