تاب آوری چیست و چگونه عمل می کند؟

عاطفه پیرایش دانشجوی دکتری فلسفه

این روزها بسیاری از تحلیل گران امور جنگ در داخل کشور، تاب آوری را یکی از مهم ترین عوامل تاثیرگذار بر سرنوشت تقابل میان ایران و امریکا می دانند. در نظر این دسته، این عامل، یکی از نقاط قوت ایران و نقاط ضعف امریکا و کشورهای اروپایی، عربی و آسیایی است. اما تاب آوری دقیقا چیست و چگونه عمل می کند؟ ایران چگونه توانسته است تاب آوری خود را افزایش دهد و چرا سایر کشورهای جهان علی رغم پیشرفت گسترده در عرصه ی تکنولوژی، هوش مصنوعی، رشد اقتصادی، سرانه ی درآمد، نرخ مطالعه و … در این زمینه حرفی برای گفتن ندارند؟
با وجود آنکه نرخ مطالعه در کشور ما ناامید کننده است اما مردم در کشور ما درک گسترده و عمیقی از شرایط موجود دارند و شیوه ی زیستن در شرایط جنگی و سایر بحران هایی که پیوسته جامعه ی ما را تهدید می کند، به خوبی آموخته اند و بدین ترتیب، تاب آوری ایشان افزایش یافته است. بخشی این موفقیت را مدیون برتری ایران در عرصه ی جنگ رسانه ای می دانند. این برتری حاصل واکنش های سریع و لحظه ای به تحولات و فشارهای روزافزون دشمن همچون محاصره ی دریایی و حمله به مواضع ایران در آب های خلیج فارس می باشد. به عنوان مثال، پس از آنکه ارتش امریکا عملیاتی جدید را در منطقه برای پایان دادن به تسلط ایران بر تنگه ی هرمز آغاز کرد، قرارگاه خاتم الانبیا به سرعت واکنش نشان داد و اعلام کرد اگر کشتی های تجاری و نفت کش ها از ایران برای عبور از تنگه اجازه نگیرند، ایران اجازه ی عبور از این تنگه را نخواهد داد. متعاقبا روزنامه های روز سه شنبه اعلام کردند این عملیات نیز همانند سایر تلاش های دشمن برای به زانو در آوردن جمهوری اسلامی با شکست روبه رو شده است. تیترهایی که برای منتشر شدن در روز سه شنبه قاعدتا باید روز دوشنبه تحریر شوند. بدین ترتیب، روزنامه ها خبر از واقعیت های میدان نداده اند بلکه صرفا شکست عملیات دشمن را پیش بینی کرده اند و ما امیدواریم پیش بینی های ایشان تحقق یابد. هر چند به نظر می رسد در این مورد، رسانه ها کمی زیاده از حد سریع واکنش نشان داده اند و بهتر بود حداقل کمی صبر می کردند و اعلام شکست دشمن را به روز چهارشنبه موکول می کردند.
نباید فراموش کرد که رسانه های داخلی رویکرد مشابهی به محاصره ی دریایی ایران داشتند و معتقد بودند این اقدام امریکا نمی تواند تاثیری بر اقتصاد ایران بگذارد اما حالا که جامعه با شوکی جدید از افزایش ناگهانی و دفعی قیمت ها روبه رو شده است و هر بار رسید خرید شوک جدیدی به خریداران وارد می کند، طبیعتا باید نتیجه گرفت که پیش بینی های رسانه ای درست نبوده و عده ای مردم بصیر و فهیم ایران را گمراه کرده اند. اما این دسته حاضر به عقب نشینی از موضع خود نیستند و به جای پذیرش مسئولیت، انگشت اتهام خود را به سوی تاجران و فروشندگان دراز می کنند و علت چنین وضعی را گران فروشی تعمدی عده ای فرصت طلب معرفی می کنند و بر این باورند که اگر با این دسته، برخورد قضایی شود، مشکل حل خواهد شد و اگر مشکل حل نشود هم دیگر اهمیتی ندارد. بدین ترتیب، تاب آوری جامعه بالا می رود. اما این تنها عامل افزایش تاب آوری در جامعه نیست و رسانه ها نیز به این امر آگاهند به این دلیل که به چشم دیده اند که زمانی که تاب آوری جامعه پایین آمده است، ساختن تحلیل هایی از این دست، نتوانسته است تاثیری بر جامعه بگذارد.
به نظر می رسد یکی از دلایل اصلی تاب آوری بالا در جامعه ی ما، آگاهی تاریخی مردم ایران است. مردم در اروپا و امریکا بنا بر گزارش های رسانه های داخلی، واکنش های سریع و گسترده ای به افزایش قیمت ها و سایر خطراتی که جامعه را تهدید می کند، از جمله حمله نظامی کشورهای بیگانه نشان می دهند، در حالی که مردم ایران تاب آوری بالایی در مقابل این گونه خطرات و آسیب ها دارند که ناشی از تجربه ی تاریخی آنهاست که سالها زیر سایه ی تحریم و نابسامانی های اقتصادی و اجتماعی زیسته و هر چند سال یکبار با شوک های قیمتی و نابودی سرمایه های در گردش روبه رو شده اند. واکنش گسترده جامعه به این بحران ها نیز نه تنها نتیجه ی مثبتی نداشته بلکه شرایط زندگی را برای مردم دشوارتر کرده است. مردم ایران نیز همانند چاه های نفت هستند. هر چند پیش از این بسیاری هشدار می دانند که محاصره ی دریایی امریکا سبب بروز اختلال در صادرات نفت شده و به همین میزان استخراج نفت را با مشکل روبه رو کرده است و چاههای نفت اگر نفتشان را استخراج نکنیم، از کار می افتند، اما این چاهها توانستند برخلاف انتظار تاب آوری بالایی از خود نشان دهند به این دلیل که سالهاست به سبب تحریم ها با محدودیت در استخراج روبه رو بوده و با افت ظرفیت ها و از بین رفتن منابع و فرسایش روز افزون به خوبی آشنا هستند. به همین دلیل تاب آوری بالایی داشته و در مقابل آسیب ها و خطرات بیشتر نیز مقاومت می کنند.
از زمان آغاز جنگ در اسفند سال گذشته، بسیاری از نگاه ها به واکنش جامعه ی امریکا، اروپا و کشورهای عربی به این رویداد دوخته شده است و بسیاری از تحلیل گران از نگرانی های فزاینده در این جوامع نسبت به خطرات احتمالی آن سخن می گویند و معتقدند این امر سبب کاهش محبوبیت مقامات سیاسی در این کشورها شده است و آینده ی کاری ایشان را تهدید می کند. برخی اقدامات و تحرکات اخیر مقامات امریکایی را با نظر به تاثیری که این اقدامات بر جامعه ی امریکا می گذارد تحلیل کرده و علت اصلی این اقدامات را، تلاش مقامات مذکور برای حفظ موقعیت خود در ساختار سیاسی امریکا می دانند. نکته ی جالب توجه آن است که مطابق این تحلیل ها، هر چند محبوبیت سیاسی دولت مستقر در واشنگتن تحت تاثیر جنگ با ایران کاهش یافته است اما این جنگ بر محبوبیت داخلی جمهوری اسلامی افزوده است و برخی از چهره های سیاسی شهرت و اعتبار خود را در سایه ی این جنگ احیا کرده اند.
در پایان به نظر می رسد سیاستمداران امریکایی باید به جای انتقاد از ترامپ به این نکته توجه کنند که هر چند اقدامات او در کوتاه مدت واکنش سریع جامعه را بر می انگیزد و ثبات داخلی امریکا را دچار چالش های مزمن می کند اما در طولانی مدت سبب افزایش تاب آوری جامعه می شود و این امکان را فراهم می آورد که مردم امریکا همراهی بیشتری با نسل آینده ی سیاستمداران امریکایی از خود نشان دهند.