شریعتی و چمران، روایت دو تنهایی

نسیبه پیرایش

به روزهای آخر خرداد که می‌رسیم دو نام بیشتر از همیشه تکرار می‌شوند، شریعتی و چمران.
بیست و نهم خرداد سالروز درگذشت دکتر علی شریعتی در غربت است. روشنفکری که در دهه پنجاه توانست بر ذهن و زبان یک نسل اثر بگذارد. آثار و سخنرانی‌های او فقط در میان مذهبی‌ها شنیده نشد؛ طیف‌های مختلف فکری از دانشجویان و مبارزان سیاسی گرفته تا منتقدان جدی اش ناگزیر با اندیشه‌های او درگیر بودند. شریعتی از همان زمان تا به امروز شخصیتی بحث برانگیز باقی مانده است. هم ستایش شده هم آماج نقد و ناسزا قرار گرفته است. خود او نیز از این سرنوشت بی‌خبر نبود.
او در یکی از سخنرانی‌هایش می‌گوید که در جستجوی مذهبی است «که گرسنگی را با کفر یکی بداند» و انسان‌ را مسئول آزادی و رهایی در همین جهان بخواهد و می‌گوید: «آنچه که من در مبارزه و فعالیت‌های مذهبی به دست آوردم جز یک مقدار تهمت و فحش و توطئه چیزی نیست و راهی را که می‌دانم شب و روز تلاش کردم به عنوان بت روشنفکران نه در آن جناح چیزی می‌شوم و چیزی گیرم میاد و نه به عنوان یک چهره مقدس مذهبی در اینجا و هر دو را از دست می‌دهم و امیدوارم در این از دست دادن‌ها چیزی به دست بیاورم. زرنگی من جوری است که هم آن طبقه و این طبقه هر دو بدشان می‌آید و از این طریق فهمیدم که شاید واقعا راست می‌گویم.»
شاید در میان نسل هم ‌عصر شریعتی کمتر کسی به اندازه مصطفی چمران زبان او را فهمید. دکتر چمران او را معلمی می‌دانست که انسان را به مسئولیت و آگاهی فرا می‌خواند.
از شهید مصطفی چمران هم زیاد شنیده‌ایم. نخبه‌ای که زندگی و کار در بهترین دانشگاه ها و مراکز علمی جهان را رها کرد و در نهایت در 31 خرداد 1360 در راه وطن به شهادت رسید. به تازگی متنی از حسین قدیانی خواندم که تصویری شاعرانه از او ترسیم می‌کند: «چمران عاشق ایران بود و تحت هیچ شرایطی جنگ‌پرست نبود. چمران جنگ را هم برای صلح می‌خواست. صلح آدم با خودش و با خدای خودش.
چمران اگر نقاشی می‌کشید پرتره علی را می‌کشید و فرو در جلد شمع می‌رفت. خودش هم به سان شمع بود؛ آب شد و نور بخشید. هم چفیه به او می آمد هم کراوات. وقتی خبر شهادتش آمد از آوینی تا بهنود و از خمینی تا بازرگان غصه‌دار شدند. چمران آدم بود و بسیار تنها بود و من می‌نویسم چمران قطعه‌ای از بهشت بود.»
چمران پیش از آنکه یک فرمانده باشد یک انسان بود و شاید به همین خاطر است که در روزهای پایانی خرداد، نام او و شریعتی دوباره در ذهن‌ها زنده می‌شود.