گره حقوقی در مسیر ریلی تهران– مسکو

با وجود امضای دو سند مهم برای پیشبرد پروژه راه‌آهن رشت–آستارا، همچنان بخشی از اختلافات حقوقی و فنی میان تهران و مسکو پابرجاست؛ اختلافاتی که تعیین‌تکلیف آن‌ها برای آینده این مسیر کلیدی در کریدور شمال–جنوب ضروری به نظر می‌رسد.
همزمان با برگزاری همایش «ایران کریدور ۲۰۲۶»، اسناد تازه‌ای میان ایران و طرف روسی برای تسریع اجرای این خط‌آهن ۱۶۲ کیلومتری به امضا رسید.
یکی از این اسناد به واگذاری ۱۲۵ کیلومتر از مسیر به شرکت روسی «کاسپین سرویس» اختصاص دارد و سند دیگر چارچوب الزامات فنی و کارفرمایی پروژه را مشخص می‌کند؛ چارچوبی که بر اساس آن، مشخصات فنی باید با تأیید مشترک دو کشور نهایی شود.
پیش از این نیز بخشی از مسیر به طول ۳۴ کیلومتر در اردیبهشت‌ماه سال جاری به طرف روس تحویل شده بود و با واگذاری جدید، عملاً بخش عمده پروژه وارد فاز اجرایی می‌شود.
با این حال، روند کار خالی از چالش نیست. مسئولان شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل اعلام کرده‌اند که بخش قابل توجهی از پیشنهادهای ارائه‌شده از سوی روسیه مورد پذیرش قرار گرفته، اما برخی موارد همچنان محل بحث کارشناسی است.
مهم‌ترین اختلاف فنی به طراحی ایستگاه‌ها بازمی‌گردد. طرف روس با تکیه بر تجربه گسترده خود در احداث خطوط ریلی بین‌المللی، الگوهایی را پیشنهاد داده که از نگاه برخی کارشناسان ایرانی، هزینه‌بر بوده و الزاماً با استانداردها و شرایط اجرایی داخلی هم‌خوانی کامل ندارد. همین موضوع سبب شده مذاکرات فنی برای رسیدن به الگوی مشترک ادامه یابد.
در کنار مسائل فنی، بخشی از اختلافات نیز جنبه حقوقی دارد. این موارد بیشتر به چارچوب توافقات دوجانبه و نحوه اجرای تعهدات مربوط می‌شود و همچنان در حال بررسی و تبادل نظر میان دو طرف است. با وجود این، مسئولان اجرایی تأکید دارند که روند ساخت متوقف نشده و پیگیری‌ها برای حل‌وفصل دغدغه‌های حقوقی ادامه دارد.
راه‌آهن رشت–آستارا به‌عنوان حلقه نهایی اتصال شبکه ریلی ایران به جمهوری آذربایجان و روسیه، نقش مهمی در تکمیل کریدور شمال–جنوب ایفا می‌کند. برآوردها نشان می‌دهد که در صورت تکمیل این مسیر و ارتقای سایر بخش‌های شبکه، ظرفیت جابه‌جایی سالانه ۱۰ تا ۱۵ میلیون تن بار قابل تحقق خواهد بود. البته تحقق کامل این ظرفیت، مستلزم بهسازی و توسعه مسیرهای متصل به جنوب کشور است.
کارشناسان حوزه ترانزیت معتقدند که با تغییر مسیر تجارت خارجی روسیه پس از جنگ اوکراین، اهمیت این کریدور دوچندان شده است. به گفته آنان، برای پایداری اقتصادی مسیر، باید علاوه بر جذب بار عبوری از شمال به جنوب، برنامه‌ریزی مشخصی برای بار برگشتی نیز صورت گیرد تا این مسیر از یک گذرگاه ترانزیتی صرف، به یک کریدور تجاری پایدار تبدیل شود.
کریم‌نائینی، کارشناس حمل‌ونقل و ترانزیت، عنوان کرد که امضای اسناد جدید را می‌توان گامی رو به جلو در همکاری‌های ریلی تهران و مسکو دانست؛ اما آینده این پروژه راهبردی، به چگونگی حل اختلافات باقی‌مانده و تسریع در هماهنگی‌های حقوقی و فنی وابسته خواهد بود.