وقتی مدرسه از جوشش میافتد
آموزش مجازی در ایران، بیش از آنکه انتخابی صرفاً فناورانه باشد، پاسخی به مجموعهای از چالشهای بههمپیوسته آموزشی، اجتماعی و زیرساختی است، شرایطی که سبب میشود گمانهزنیها درباره تداوم و احتمالا بیشتر شدن آموزش مجازی تقویت شود.
آموزش مجازی در نظام آموزشی ایران از سال ۱۳۹۸ و همزمان با شیوع ویروس کرونا بهعنوان راهکاری اضطراری برای تداوم آموزش دانشآموزان آغاز شد؛ راهکاری که در ابتدا ماهیتی موقت داشت، اما بهتدریج تحت تأثیر مجموعهای از عوامل به بخشی پایدار از سیاستهای آموزشی کشور تبدیل شد. همهگیری کرونا با تعطیلی گسترده مدارس نظام آموزشی را ناگزیر به استفاده از بسترهای دیجیتال و آموزش غیرحضوری کرد و تجربهای کمسابقه را برای دانشآموزان، معلمان و خانوادهها رقم زد. پس از فروکشکردن بحران کرونا استمرار آموزش مجازی دیگر صرفاً به دلایل بهداشتی محدود نماند.
آلودگی هوا، بهویژه در کلانشهرها که سابقهای طولانی در تعطیلیهای مکرر مدارس دارند، یکی از مهمترین عوامل تداوم این شیوه آموزشی بوده است. علاوه بر این، ناترازی در تأمین انرژی و ضرورت مدیریت مصرف برق و گاز در فصول اوج مصرف، آموزش غیرحضوری را به گزینهای کمهزینهتر و در دسترستر برای سیاستگذاران تبدیل کرده است. در کنار این عوامل، بروز برخی اعتراضهای اجتماعی در مقاطع مختلف نیز بر تصمیمگیریها درباره تعطیلی مدارس و جایگزینی آموزش مجازی تأثیر گذاشته است.
مجموع این شرایط نشان میدهد آموزش مجازی در ایران، بیش از آنکه انتخابی صرفاً فناورانه باشد، پاسخی به مجموعهای از چالشهای بههمپیوسته آموزشی، اجتماعی و زیرساختی است، شرایطی که سبب میشود گمانهزنیها درباره تداوم و احتمالا بیشتر شدن آموزش مجازی تقویت شود.
مدیر یک مدرسه در مقطع متوسطه دوم در گفتوگو با خبرآنلاین میگوید: «هر ماه ۲۲ روز آموزشی دارد(کسر تعطیلات آخر هفته)، با حساب تعطیلات مربوط به برگزاری امتحانات در ماه دی در مجموع دانشآموزان باید تا ۴ بهمن حدود ۸۴ روز آموزشی در مدرسه حضور میداشتند، با این وجود به دلیل آلودگی هوا، بروت و سرما و البته چند روز تعطیلی رسمی در وسط هفته، در مجموع دانشآموزان حدود ۲۰ روز تعطیل بودند و آموزش در بستر فضای مجازی پیگیری شد.»
گفتههای این مدیر نشان میدهد بهطور میانگین در چهار ماه گذشته از سال تحصیلی دانشآموزان حدود یک ماه آموزشی (۲۲ روز) مدرسه نرفتند و در بسیاری از این روزها آموزش در بستر فضای مجازی ادامه داشت، آموزشی که بهگفته کارشناسان هرگز نمیتواند کیفیت لازم را داشته باشد.
حسین سلیمی بجستانی، روانشناس مشاور و استاد دانشگاه علامه طباطبایی درباره اهمیت آموزش حضوری در مدرسه و البته آسیبهای آموزش مجازی میگوید: «دیگ مدرسه از جوش افتاده است، آسیبهای آموزش غیرحضوری بزرگتر از چیزی هست که ما فکر میکنیم، جدا از لطمه به معدل دانشآموزان، آموزشِ غیرحضوری به حیثیت مدرسه هم لطمه زده است، مدرسه در حال خروج از ریل است، مدرسه محل اجتماعی کردن دانشآموزان است بنابراین علاوه بر نمره و معدل، اجتماعی شدن دانشآموزان اهمیت دارد، آنها از رفتار یکدیگر آموزش میبینند و بالغ میشوند، بنابراین علاوه بر کاهش نمرهی دانشآموزان نمره بلوغ آنها هم کاهش پیدا میکند، آموزش غیرحضوری لطمه بزرگی به سطح سواد و بلوغ دانشآموزان زده است.»
همواره در چنین شرایطی یک سوال مطرح میشود، «چه باید کرد؟»، شاید پاسخ مستقیم به این پرسش این باشد که همه موانع را باید کنار زد و در نزدیکترین زمان ممکن شرایط اموزش حضوری در مدارس را تقویت کرد و تداوم بخشید، اما با فرض اینکه عواملی که سببساز تداوم آموزش غیرحضوری شدند (مانند آلودگی هوا، ناترازی انرژی، یک همهگیری مانند آنفلوآنزا و کرونا) همچنان پابرجا بمانند راه حل چیست؟ از طرفی برخی متخصصان معتقدند روند رشد هوش مصنوعی و فضای سبب شده ایده مدرسه سنتی با تهدید مواجه شود و رقیب جدیای بهنام آموزش مجازی پیدا کند، دراین صورت چه باید کرد؟
در این شرایط کیومرث فرحبخش، مشاور و استاد دانشگاه علامه طباطبایی ایده دیگری را مطرح میکند، او معتقد است با قواعد و شیوههای آموزش حضوری نمیشود آموزش غیرحضوری را پیش برد و همان کیفیت قبلی را دریافت کرد، رویکر او بر بازنگری و طراحی ایدههای جدید آموزشی برای آموزش غیرحضوری است.
او میگوید: «قوانین، مقررات و محتوای آموزشی طراحیشده برای آموزش حضوری، در فضای آموزش مجازی کارایی لازم را ندارند. آموزشهای مجازی و مبتنی بر هوش مصنوعی تنها محصول بحرانهایی مانند کرونا نیستند، بلکه روندی طبیعی در آموزش آینده خواهند بود و نظام آموزشی باید از هماکنون خود را با این تحولات منطبق کند. در غیر این صورت، ادامه شیوههای سنتی در مدارس و دانشگاهها منجر به شکست خواهد شد.»
فرحبخش پیشنهاد میدهد بهجای تمرکز بر کتابهای درسی و سرفصلهای ثابت، چارچوبهای کلی برای یادگیری دانشآموزان تعریف شود؛ برای مثال مشخص شود دانشآموز در پایان سال تحصیلی باید چه مفاهیمی را در ریاضیات، علوم یا تاریخ بداند، بدون اینکه الزامی برای کتاب یا روش تدریس خاص وجود داشته باشد. این چارچوب به خانوادهها و معلمان اختیار میدهد تا با توجه به شرایط محلی و فرهنگی، روشهای مناسب آموزشی را انتخاب کنند و حتی از ظرفیت هوش مصنوعی بهره ببرند. او تأکید میکند که مدل مدرسه سنتی و تدریس صرفاً کتاب محور به ویژه برای آموزش مجازی دیگر پاسخگو نیست.
او به محدودیت نگاه سختگیرانه به قوانین و مقررات آموزشی اشاره میکند و میگوید: «سیستم آموزشی ما چنان به اجرای بخشنامهها وابسته شده که معلم، دانشآموز و حتی خود یادگیری فدای آن میشود. هرگونه تخطی از برنامه رسمی با واکنش شدید مواجه میشود، در حالی که آموزش موضوعی است که نمیتوان صرفاً با دستورالعمل کنترل کرد و معلم باید بتواند با خلاقیت خود آموزش دهد.»
نظرات و تجربیات شما
